บรึ๋ย

สำหรับคอปลาร้า ปลาส้ม
ท่านที่ชื่นชอบทานปลาร้า ปลาส้มดิบ มาดูกันว่ามีพยาธิมากน้อยขนาดไหนในจังหวัดของท่าน แล้วดิบๆนี่ควรจะทำอย่างไรให้ไร้พยาธิ
—> มีการสำรวจตรวจพยาธิใบไม้ตับและใบไม้ลำไส้ขนาดเล็กในปลาร้าและปลาส้มจาก 73 ตลาด ใน 20 จังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (Sudarat Onsurathum et al., 2016)
<> พบการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับและพยาธิใบไม้ลำไส้ขนาดเล็ก 9.58% (7/73)
<> ส่วนใหญ่พบในปลาร้า และเป็นตัวอย่างที่เก็บมาจากศรีสะเกษ สกลนคร ขอนแก่น มุกดาหาร และอุดรธานี

—> สำรวจปลาส้มจาก 20 จังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มาตรวจหาระยะติดต่อพยาธิใบไม้ตับ (metacercaria:mc) พบ 20.2% โดยมีความหนาแน่นของเชื้ออยู่ระหว่าง 1 - 268 mc/kg (Ratchadawan Aukkanimart et al., 2017)

—> สำรวจปลาร้าและปลาส้ม จาก 5 อำเภอในจังหวัดอุดรธานีและ 7 อำเภอจากกาฬสินธุ์ (Nipawan Labbunruang & Jutharat Kulsantiwong 2019)
<> พบระยะติดต่อพยาธิใบไม้ตับในตัวอย่าง ปลาร้า 9.1% ปลาส้ม 42.9%
<> พบระยะติดต่อพยาธิจากตัวอย่างในอำเภอเมือง กุมภวาปี และกุดจับ จังหวัดอุดรธานี

—> เวลาและอุณหภูมิต่ำจะมีผลต่อพยาธิใบไม้ตับในปลาส้ม (Sudarat Onsurathum et al., 2016)
<> ทำปลาส้มในห้องปฏิบัติการและปลาส้มที่เก็บมาจากตลาด เก็บไว้ที่อุณหภูมิห้อง ปลาส้มยังคงตรวจพบพยาธิระหว่างวันที่ 1-4 เมื่อนำระยะติดต่อพยาธิใบไม้ตับที่ตรวจเจอนี้ ไปป้อนให้หนูแฮมสเตอร์และเลี้ยง 1-2 เดือน นำมาฆ่าเพื่อตรวจดูพยาธิ พบการติดเชื้อ 52%, 44.7%, 11.3% และ 1% สำหรับระยะติดต่อพยาธิที่เก็บจากปลาส้มวันที่ 1, 2, 3 และ 4
<> ปลาเก็บไว้ที่ 4 °C นำมาทำปลาส้ม 3 วัน พบว่าปลาส้มวันที่ 1 และ 2 พบระยะติดต่อของพยาธิใบไม้ตับ และสามารถติดเชื้อหนูแฮมสเตอร์ได้ 3.3% และ 12.7% ขณะที่ปลาส้ม 3-5 วัน พยาธิไม่สามารถติดเชื้อในหนูแฮมสเตอร์

—> วิธีกำจัดพยาธิใบไม้ตับอย่างง่ายๆ ในปลาเกล็ดขาวกลุ่มวงศ์ปลาตะเพียน อาทิ ปลาขาวนา ปลาขาวสร้อย ปลาตะเพียน ปลากระสูบ (Panupan Sripan et al., 2017)
<> ความร้อนด้วย microwaving (400 หรือ 800 W) หรือต้มที่ 90 องศาเซลเซียส ที่ 5 นาที สามารถฆ่าระยะติดต่อพยาธิได้
<> แช่แข็งที่ -20 องศาเซลเซียส 48 ชั่วโมง สามารถฆ่าระยะติดต่อพยาธิได้
<> ปลาส้ม แช่แข็งที่ -20 องศาเซลเซียส 24 ชั่วโมง สามารถฆ่าระยะติดต่อพยาธิได้
<> ปลาส้ม แช่แข็งที่ 4 องศาเซลเซียส 24-48 ชั่วโมง ไม่สามารถฆ่าระยะติดต่อพยาธิได้ เมื่อนำไปป้อนในแฮมสเตอร์เลี้ยง 1 เดือน ตรวจพบตัวเต็มวัย 40%

—> การสำรวจพยาธิในประชากรไทยทั้งประเทศของกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข จำนวน 15,555 ราย (Thitima Wongsaroj et al., 2014)
—> พบการติดเชื้อปรสิตในระบบทางเดินอาหาร 18.1%
—> พบการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ Opisthorchis viverrini สูงที่สุด 8.7% (1,351 ราย)

เอกสารอ้างอิง
- Nipawan Labbunruang & Jutharat Kulsantiwong. 2019. Investigation of trematodes metacercariae in fermented fish from Odun Thani and Kalasin province, Thailand, Phranakhorn Rajabhat Research Journal (Science and Technology), 14(1):35-46
- Panupan Sripan, et al. 2017. Simplified Techniques for Killing the Carcinogenic, Opisthorchis Viverrini Metacercariae in Cyprinid Fish. Asian Pac J Cancer Prev, 8(6):1507‐1511.
- Ratchadawan Aukkanimart. 2017. Carcinogenic Liver Fluke and Others Contaminated in Pickled Fish of Northeastern Thailand. Asian Pac J Cancer Prev, 18(2): 529–533.
- SudaratOnsurathum, et al. 2016. Contamination of Opisthorchis viverrini and Haplorchis taichui metacercariae in fermented fish products in northeastern Thailand markets. Food Control, 59: 493-498
- Sudarat Onsurathum et al. 2016. Effects of Fermentation Time and Low Temperature During the Production Process of Thai Pickled Fish (Pla-Som) on the Viability and Infectivity of Opisthorchis Viverrini Metacercariae. Int J Food Microbiol, 218:1‐5
- Thitima Wongsaroj et al. 2014. National survey of helminthiasis in Thailand. Asian Biomedicine, 8(6):779 - 783.

【藥事知多D】藥劑思考題：「生蟲」有什麼症狀？

〈我又唔係你肚入面條蟲，點知喎？！〉

有時候，如果小孩的發育不似預期的話，家長便可能會緊張兮兮道：

「咦？肚裡是不是生蟲呢？」

噯！你們又不是他肚裡的蟲，怎會知道呢？

話說回來，肚裡為什麼會生蟲呢？

唔……首先，常見的寄生蟲大多是蟯蟲(Pinworm)（或稱綫蟲(Threadworm)），稱為Enterobius vermicularis，是一種較常見的蠕蟲病(Helminthiasis)，稱為蟯蟲病(Enterobiasis)。

一般而言，蟯蟲主要寄生在人體的腸道裡，待到晚上，便會移往肛門(Anus)附近產卵，部分蟲卵便可能會孵化並返回直腸(Rectum)繼續進化成為成蟲。

除此之外，蟯蟲還可能會釋出一種分泌物，用來幫助蟲卵依附在宿主的皮膚上，不過這種分泌物可能會誘發痕癢，所以宿主在抓癢的過程裡，蟲卵便可能會轉移到宿主的手指上，然後透過進食進入宿主的消化系統。

因為蟯蟲主要以「偷食」為生，便會攤薄宿主所攝取的營養，自然便可能會導致宿主營養不良、體重下降。

好！問題來了：

除此之外，蟯蟲病還會有什麼症狀呢？

噯！人偷食尚且記得要抹嘴，何況是寄生蟲？

對，既然這種寄生蟲主要躲在宿主的體內偷食為生，如無必要，你認為這些寄生蟲會敲鑼打鼓自拍打卡發動態並留言「哼！我在這裡！快點過來捉我吖！」來挑你機嗎？

所以除非逼不得已（例如「偷食」導致宿主營養不良），否則一種聰明的寄生蟲一般絕對不會隨便讓宿主知道「我在這裡！」以免招致殺身之禍。

這就是說，答案可以是「沒有」。

實際上，「如感染小量的寄生蟲，可能會全無症狀。」[1]

至於蟯蟲病主要是透過接觸傳播的。

所以蟯蟲病主要是以小孩為主的。因為小孩較常會「東摸西摸」，摸後又較少會自動自覺洗手（當然，洗手盆太「離地」也是其中一個理由），偏偏又較常將手放進口裡，例如吮手指，雙手自然便會較容易成為蟯蟲病的幕後黑手。

至於常用的驅蟲藥（俗稱「杜蟲丸」），主要是Mebendazole。

Mebendazole主要透過破壞蟯蟲體內的被蓋細胞(Tegumental Cells)、腸細胞(Intestinal Cells)裡的細胞質微管(Cytoplasmic Microtubules)，干擾蟯蟲的新陳代謝，同時妨礙蟯蟲吸收葡萄糖，一般會在服藥後大約3天內KO蟯蟲。

在用法上，一般建議首先服用100mg，然後在2至3個星期後再次服用100mg，目的在預防再次感染的可能。

因為蟯蟲病主要是透過接觸傳播的，所以一般建議採取「寧枉勿縱」的連坐療法，即「一人生蟲，全家服藥」，從而減少「漏網之魚」的可能。

當然，大家可能會問：

「咦？藥罐子！有蟲固然要杜蟲，不過萬一沒生蟲，亂服藥會不會有問題？」

哦，因為Mebendazole較難透過腸胃吸收，所以較少進入體循環，而且擁有很大的首渡效應(First Pass Effect)。

所謂「首渡效應」，是指口服藥物經過消化道吸收後，首先便會透過肝臟的靜脈，途經肝臟，部分藥物便可能會被肝酵素代謝失活，自然便會減少藥物進入血液循環，從而減少藥量，減少藥效。

簡單說，就算Mebendazole真的能夠進入體循環，大多只會在體內進行代謝失活，所以問題一般還是不大。

不過話雖如此，服用Mebendazole還是可能會出現肚痛、腹瀉、過敏反應(Hypersensitivity)，而且一般建議未必適用於2歲以下兒童、孕婦、授乳人士。

在預防上，因為雙手是蟯蟲病的幕後黑手，所以一般建議保持雙手清潔，處理食物、進食前，徹底洗淨雙手。

同時因為蟲卵能夠藏在指甲下，所以一般建議定期修剪指甲，避免指甲過長而成為蟲卵的溫床。